مقایسه اجتماعی نوجوان؛ چرا نوجوان خودش را کافی نمی‌بیند؟
- مژگان خانی
- فرزندپروی, سلامت روان
«مامان، چرا من مثل اون نیستم؟»
گاهی یک جمله کوتاه از طرف نوجوان می‌تواند نشان دهد که او خودش را با تصویری مقایسه می‌کند که بخش زیادی از آن در شبکه‌های اجتماعی ساخته شده است. مقایسه اجتماعی نوجوان موضوع تازه‌ای نیست؛ نوجوانان در فرایند رشد، خودشان را با همسالان مقایسه می‌کنند تا درباره ظاهر، توانایی‌ها، جایگاه اجتماعی و هویت خود اطلاعات بیشتری به دست آورند. اما شبکه‌های اجتماعی می‌توانند تعداد، سرعت و شدت این مقایسه‌ها را بیشتر کنند.
APA نیز تأکید می‌کند که اثر شبکه‌های اجتماعی برای همه نوجوانان یکسان نیست و به عواملی مانند نوع استفاده، محتوایی که نوجوان می‌بیند و ویژگی‌های فردی و اجتماعی او بستگی دارد. با این حال، پژوهش‌های مورد استناد APA نشان می‌دهند که مقایسه‌های مرتبط با ظاهر در شبکه‌های اجتماعی با تصویر بدنی نامطلوب‌تر و برخی پیامدهای روان‌شناختی ارتباط دارند.
مقایسه اجتماعی نوجوان چیست؟
مقایسه اجتماعی یعنی فرد برای ارزیابی خودش، ویژگی‌ها یا شرایط خود را با دیگران مقایسه کند.
در نوجوانی، این فرایند می‌تواند درباره موضوعات مختلفی اتفاق بیفتد:
- ظاهر و ویژگی‌های بدنی
- لباس و سبک زندگی
- نمره و موفقیت تحصیلی
- محبوبیت و روابط دوستانه
- تعداد دنبال‌کننده‌ها و دریافت بازخورد در شبکه‌های اجتماعی
- استعدادها و مهارت‌ها
مقایسه اجتماعی همیشه منفی نیست. نوجوان ممکن است با دیدن یک همسال موفق، انگیزه پیدا کند یا بفهمد برای رسیدن به هدفی چه مهارت‌هایی لازم دارد.
مسئله زمانی مهم‌تر می‌شود که نوجوان به شکل مکرر خودش را با تصاویری مقایسه کند که فقط بخش انتخاب‌شده و ویرایش‌شده‌ای از زندگی دیگران را نشان می‌دهند.
چرا شبکه‌های اجتماعی مقایسه را شدیدتر می‌کنند؟
در زندگی روزمره، نوجوان معمولاً تعداد محدودی از همسالان خود را می‌بیند. اما در شبکه‌های اجتماعی، او می‌تواند در مدت کوتاهی با صدها تصویر از ظاهر، موفقیت، سفر، روابط دوستانه و سبک زندگی دیگران مواجه شود.
مشکل اینجاست که نوجوان ممکن است «پشت صحنه» این تصاویر را نبیند.
او ممکن است یک عکس زیبا را ببیند، اما نداند:
- چند عکس قبل از آن گرفته شده است.
- تصویر چقدر انتخاب یا ویرایش شده است.
- فرد چه مشکلاتی دارد که در تصویر دیده نمی‌شود.
- آنچه در شبکه اجتماعی می‌بیند، چقدر با زندگی واقعی فرد متفاوت است.
APA نیز توصیه می‌کند نوجوانان درباره دقت و نمایندگی محتوای شبکه‌های اجتماعی، نحوه دستکاری تصاویر و خطاهایی که باعث می‌شوند فرد زندگی دیگران را بهتر از واقعیت تصور کند، آموزش ببینند.
مقایسه اجتماعی نوجوان چه اثری بر عزت‌نفس دارد؟
مقایسه به خودی خود به معنای آسیب روان‌شناختی نیست. مسئله بیشتر به محتوا، جهت و تکرار مقایسه مربوط است.
برای مثال، نوجوانی را تصور کنید که هر بار بعد از دیدن شبکه‌های اجتماعی به این نتیجه می‌رسد:
«همه از من زیباترند.»
«همه موفق‌ترند.»
«همه دوست‌های بیشتری دارند.»
«زندگی من خیلی معمولی است.»
در این حالت، مقایسه دیگر فقط یک مشاهده ساده نیست؛ تبدیل به روشی برای ارزیابی ارزش خود شده است.
مقایسه ظاهر
مقایسه‌های مربوط به ظاهر از موضوعاتی هستند که APA درباره آنها شواهد قابل توجهی گزارش کرده است. پژوهش‌های مورد استناد APA نشان می‌دهند استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای مقایسه ظاهر با تصویر بدنی نامطلوب‌تر و در برخی مطالعات با علائم افسردگی و رفتارهای تغذیه‌ای ناسالم ارتباط داشته است، به‌ویژه در دختران نوجوان.
بنابراین اگر نوجوان دائماً خودش را با تصاویر ایده‌آل‌شده مقایسه می‌کند، بهتر است به جای تمسخر یا گفتن «اینها همه فیلتره»، به او کمک کنیم درباره سازوکار این تصاویر فکر کند.
مقایسه موفقیت
گاهی مقایسه فقط درباره ظاهر نیست.
ممکن است نوجوان در شبکه‌های اجتماعی موفقیت‌های دیگران را ببیند و تصور کند:
«همه دارند جلو می‌روند، جز من.»
در اینجا والد می‌تواند کمک کند نوجوان بین آنچه دیگران نمایش می‌دهند و کل زندگی واقعی آنها تفاوت بگذارد.
چرا گرفتن گوشی همیشه راه‌حل نیست؟
وقتی والد می‌بیند نوجوان بعد از استفاده از شبکه‌های اجتماعی احساس بدی پیدا می‌کند، واکنش طبیعی ممکن است این باشد:
«پس گوشی را ازت می‌گیرم.»
گاهی ایجاد محدودیت برای رسانه لازم است؛ اما اگر مسئله اصلی مقایسه، تصویر بدنی یا وابستگی ارزشمندی به تأیید دیگران باشد، حذف ابزار به‌تنهایی لزوماً مسئله روان‌شناختی را حل نمی‌کند.
APA توصیه می‌کند به جای نگاه صفر و یکی به شبکه‌های اجتماعی،https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use?os=fuzzscan2O&utm_source=chatgpt.com عواملی مانند نوع استفاده، محتوای مصرف‌شده، ویژگی‌های نوجوان و زمینه زندگی او در نظر گرفته شوند.
هدف والد بهتر است فقط «کم کردن زمان گوشی» نباشد؛ بلکه کمک به نوجوان برای ساختن سواد رسانه‌ای و توانایی ارزیابی انتقادی محتوا نیز باشد.
والدین چگونه می‌توانند به نوجوان کمک کنند؟
۱. به جای قضاوت، کنجکاوی ایجاد کنید
به جای:
«اینستاگرام فقط اعتمادبه‌نفست رو خراب می‌کنه.»
بپرسید:
«وقتی این صفحه رو می‌بینی، چه حسی درباره خودت پیدا می‌کنی؟»
یا:
«فکر می‌کنی چیزی که اینجا می‌بینی، همه زندگی این آدمه؟»
هدف این نیست که والد فوراً جواب درست را به نوجوان بگوید؛ هدف این است که نوجوان یاد بگیرد درباره چیزی که می‌بیند فکر کند.
۲. سواد رسانه‌ای را آموزش دهید
به نوجوان کمک کنید بپرسد:
- این تصویر چگونه انتخاب شده؟
- چه چیزی در آن دیده نمی‌شود؟
- آیا تصویر ویرایش شده است؟
- آیا من دارم زندگی واقعی خودم را با ویترین زندگی یک نفر مقایسه می‌کنم؟
APA آموزش سواد رسانه‌ای را یکی از توصیه‌های خود برای استفاده متعادل‌تر و ایمن‌تر نوجوانان از شبکه‌های اجتماعی می‌داند.
۳. قوانین رسانه‌ای را خانوادگی تنظیم کنید
قوانین فقط برای نوجوان نباشند.
اگر قرار است هنگام شام یا قبل از خواب تلفن‌ها کنار گذاشته شوند، بهتر است والدین نیز تا حد امکان همان قانون را رعایت کنند.
AAP نیز در برنامه رسانه‌ای خانوادگی خود پیشنهاد می‌کند خانواده‌ها درباره زمان‌ها و مکان‌های بدون صفحه، از جمله قبل از خواب، با یکدیگر توافق کنند.https://www.healthychildren.org/English/family-life/Media/Pages/How-to-Make-a-Family-Media-Use-Plan.aspx?utm_source=chatgpt.com
۴. درباره احساس پشت مقایسه صحبت کنید
گاهی مسئله اصلی خود شبکه اجتماعی نیست.
ممکن است نوجوان پشت جمله «چرا من مثل اون نیستم؟» احساس دیگری داشته باشد:
«من کافی نیستم.»
«هیچ‌کس من را دوست ندارد.»
«من موفق نمی‌شوم.»
«ظاهر خوبی ندارم.»
در چنین شرایطی، گفت‌وگو باید از «گوشی» فراتر برود و به معنایی برسد که نوجوان از مقایسه دریافت می‌کند.
چه زمانی مقایسه اجتماعی نیاز به توجه بیشتری دارد؟
اگر مقایسه‌ها به شکل مداوم با افت قابل توجه در عملکرد روزمره، کناره‌گیری اجتماعی، تغییر چشمگیر خلق، اشتغال ذهنی شدید با ظاهر یا احساس بی‌ارزشی همراه شوند، بهتر است مسئله فقط به «زیاد گوشی دست گرفتن» نسبت داده نشود.
در چنین شرایطی ارزیابی توسط متخصص سلامت روان می‌تواند به روشن شدن عوامل زمینه‌ای و نیازهای نوجوان کمک کند.
جمع‌بندی
هدف والدین نباید این باشد که نوجوان را از تمام مقایسه‌ها در امان نگه دارند؛ مقایسه اجتماعی بخشی از فرایند طبیعی رشد و شناخت خود است.
آنچه اهمیت دارد این است که نوجوان یاد بگیرد هر تصویری که در شبکه‌های اجتماعی می‌بیند، معیار ارزش خودش نیست.
به جای جنگ دائمی بر سر گوشی، می‌توانیم به نوجوان کمک کنیم محتوای آنلاین را با نگاه انتقادی ببیند، احساسات خودش را بشناسد و ارزشمندی خود را فقط به ظاهر، محبوبیت، نمره یا تأیید دیگران وابسته نکند.
سؤالات متداول
آیا مقایسه کردن خود با دیگران در نوجوانی طبیعی است؟
بله. مقایسه اجتماعی می‌تواند بخشی از فرایند شناخت خود و دیگران در نوجوانی باشد. نگرانی بیشتر زمانی ایجاد می‌شود که مقایسه‌ها مکرر، منفی و مرتبط با افت عملکرد یا احساس ارزشمندی نوجوان شوند.
آیا شبکه‌های اجتماعی باعث کاهش عزت‌نفس نوجوان می‌شوند؟
نمی‌توان برای همه نوجوانان یک رابطه علت و معلولی ساده در نظر گرفت. APA تأکید می‌کند پیامدهای شبکه‌های اجتماعی به نوع استفاده، محتوا، ویژگی‌های نوجوان و شرایط زندگی او بستگی دارد. با این حال، مقایسه‌های مرتبط با ظاهر در شبکه‌های اجتماعی با تصویر بدنی نامطلوب‌تر و برخی پیامدهای روان‌شناختی ارتباط داشته‌اند.
آیا باید گوشی نوجوان را بگیریم؟
محدودیت رسانه‌ای در بعضی شرایط می‌تواند لازم باشد، اما گرفتن گوشی به‌تنهایی لزوماً مشکل مقایسه، تصویر بدنی یا نیاز به تأیید را حل نمی‌کند. بهتر است همراه با قوانین خانوادگی، گفت‌وگو و آموزش سواد رسانه‌ای باشد.
چگونه بفهمم نوجوانم تحت تأثیر مقایسه اجتماعی قرار گرفته است؟
به تغییرات قابل توجه در نحوه صحبت کردن او درباره خودش، ظاهر، موفقیت، محبوبیت و ارزشمندی توجه کنید. مهم‌تر از یک جمله یا یک روز بد، الگوی تکرارشونده و تأثیر آن بر زندگی روزمره نوجوان است.
منابع علمی
- American Psychological Association. (2023). Health Advisory on Social Media Use in Adolescence.
- American Academy of Pediatrics. How to Make a Family Media Plan.
- U.S. Surgeon General. Social Media and Youth Mental Health.
